Открыть главное меню

Изменения

Нет изменений в размере, 10 лет назад
Нет описания правки
Войвылын Азиялöн куим кöдж: Ямал, Таймыр да Чукотка; Войвыв йиа океан артмöдö саридзьяс: Кара, Лöпта, Асыввыв-Сибырса да Чукотка. Таймырсянь войвывланьын куйлö Войвыв Му архипелаг, а асыввылын Таймырсянь – Выль-Сибырса дiяс, Врангель дi. Азиялысь асыввыв вадоръяссö кытшалöны Лöнь океанса саридзьяс: Беринг, Оката, Ниппонса, Виж, Асыввыв-Китайса, да Лунвыв-Китайса саридзьяс.
 
Лунвылын Азияысь ми аддзам куим ыджыд кöдж: Аравия, Индостан да Индокитай; асыввылын – Камчатка да Коръё, рытыввылын – Ичöт Азия. Таысь öтдор, Азияса вадоръясын эмöсь уна дiяс. Асыввывтi найö артмöдöны сикöтш моз нюжалан лёдзъяс; сэнi медся гырысь дiяс – Курила, Ниппон дiяс да Сахалин, кодöс торйöдö материкысь Тотара вис; асыв-лунвылын – Тайвань дi да ФилиппинсаПилиппинса дiяс, мирас медся ыджыд Малайя архипелаг, кытчö пырöны ыджыд дiяс: Борнео, Суматра, Калимантан, Ява, кодъяс шусьöны Сунда дiясöн.
 
Азия лунвылын – Индiа океан; сылöн саридзьяс – Аравияса да Гöрд, куръяяс – Бенгал да Перс. Индостансянь лунвывланьын – Шри Ланка (Цейлон) дi, а Ичöт Азиясянь лунвывланьын – Кипр дi.
Туран да Рытыв-Сибырса увтасъяс – увлань лэччöм паськыд местаяс, кодъяс куйлöны рытыввылын Урал керöсъяс, асыввылын Шöр-Сибырса плато да лунвылын Копет-Даг костын. Тайö увтасъясыс öтлаасьöны Асыввыв-Европаса шыльыдiнкöд, да öтлаын сыкöд артмöдöны му вылын медся ыджыд шыльыдiн.
Асыввылын Азияын эм кык увтас – Китайса да Маньчжур, найö артмисны сiдзи жö, кыдзи Месопотам увтас.
Асыввыв вадоръясын Азияын тыдалöны му кыш уськöсъяслöн туйяс, кодi мунiс Лöнь океан вадоръяс пöлöн. Тайö уськöсъясыс тöдчöны Китайса керöсъяс, Сихотэ-Алинь да Ыджыд Хинган керöсъяс тшупöдъясын. Сахалин, Тайвань, ФилиппинсаПилиппинса да Ниппон дiяс – ставыс тайö керöс локöбъяс, кодъяс чукталiсны материксьыс жугласьöмъяс дырйи; Оката, Ниппонса да кыкнан Китайса саридзьяс жö артмисны лэччöм (вöйöм) косiн юкöнъяс местаын. Азия вадоръясын Лöнь океан зэв джуджыд – танi эмöсь 8–9 и и весиг 10 сюрс м джуджта джумъяс. Уськöсъясыс и жугласьöмъясыс мунлiсны танi зэв важ кадъяссянь дай мунöны и öнöдз. Та йылысь висьталöны зэв тшöкыд да зэв ыджыд мувöрöмъяс Ниппонса, ФилиппинсаПилиппинса, Курила да мукöд дiяс вылын. Та йылысь жö висьталöны и зэв уна ыпъялан вулканъяс – тайö дiяс вылас жö да Камчатка кöдж вылын.
 
Малайя архипелаг – косiнлöн коляс, кодi войдöр öтлаавлiс Азияöс Австралиякöд. Сэнi вулканъяс сулалöны потас визьясöдыс кык мегырöн: öтиыс мунö Сунда дiясöд – Суматра, Ява да мукöд дiяс вывтi, а мöдыс – ФилиппинсаПилиппинса дiяс вывтi да Калимантан вывтi, сiдзкö Азия асыввыв вадоръяс пöлöн.
Суматра да Ява костын эм вулкан Кракатау. 1883-öд воö сэнi лоис зрыв, кодысь пöшти став Кракатау дiыс кайис сынöдö. Ру, газ, из да пöим сюръя шыбытчис 80 км судтаöдз. Зрывыс кылiс Цейлонын да ФилиппинсаПилиппинса дiяс вылын. Суматра да Ява вылын уна йöз кувсисны саридз гыясысь, кодъяс зрыв бöрын ызгысисны вадорас.
 
Му уджалöмлы Азия веркöс уна боксянь абу бур. Сэнi вывтi уна куш кыртъяс да мусинöн вевттьытöм изъяинъяс. Сэсся тырöма керöсъясöн: уна места босьтöны зöм керöс бокъяс, кыркöтшъяс, сёртасъяс. Уна эм сэтшöм джуджыд мутасыс, кöнi оз позь уджавны видзму. Медшöр юкöнъяссö сылысь вадоръясысь торйöдöны джуджыд мусюръяс, тайö сьöктöдö йитöдъяс, та понда жö климатыс пытшкöс мутасъяслöн кос.
Тöлын став Пытшкöс Азияыс ёна кöдзалö; кöдзыд сынöд лöнь да сэзь, енэжваяс тöлын усьöны нöшта этшаджык гожöмын дорысь. Сöмын шочиника платояс вылö веськавлöны шоныдджык да васöдджык тöвъяс океан вадоръяссянь, сэки артмöны кымöръяс да усьö лым; но тöвбыдöн усьö вывтi этша лым, öдва вевттьыштö мусö; кöялыысьяс видзöны сэнi ассьыныс скöтсö и тöлын лудъяс вылын.
 
'''Асыввыв Азияын''' мунöны гожся муссонъяс, кодъяс пырöны пытшкöс мутасъясас 1000 – 1500 км сайöдз, медся уна енэжваяс усьöны керöсъяса вадор пöлöнъясын, сiйö кадö, кор саридзсянь воöны циклонъяс. Тöвся муссонъяс дырйи кöдзыдъяс паськалöны ылi лунвылö, весиг войвыв Китайын, Мушöр саридз пасьтöс вылын, кынмöны юяс. Тулысын да арын, гожöмся да тöвся муссонъяс вежсигöн, кор паныдасьöны кöдзыд да шоныд тöвъяс, Азияса вадоръястi мунöны ыджыд тöв ныръяс, – тайфунъяс. Найö артмöны тропикдорса вöньын восьса океанын да Азияса вадоръяслань матыстчигöн вöчöны ыджыд опустошениеяс ФилиппинсаПилиппинса да Ниппон дiяс вылын.
 
Ыджыд тöдчанлун Асыввыв Азияса климатлы кутö шоныд Куро-Сиво визув; сiйö тыртö уль руöн сы весьттi вылысöд мунысь муссонъяс да видзö кынмöмысь пöшти ставнас Ниппон саридзöс.
51

правка